138 terim
Yazılım SözlüğüYazılım Terimleri A–Z
Özel yazılım, SaaS ve entegrasyon projelerinde sık geçen kavramlar: API'ler, webhook'lar, veritabanları, önbellek, kimlik doğrulama ve yetkilendirme, konteynerler ve sürekli teslimat.
Terimler hem teknik ekiplerin hem de yazılım satın alan karar vericilerin aynı dili konuşabilmesi için yazıldı: kavramın ne olduğu, ne zaman gerektiği ve hangi ödünleşimleri getirdiği.
Terim adlarında ve eş anlamlılarında arar; kategori sayfalarında kısa tanımlarda da.
A
- Açık Kaynak (Open Source)Açık kaynak (open source), kaynak kodu herkesin inceleyebileceği, kullanabileceği, değiştirebileceği ve yeniden dağıtabileceği şekilde lisanslanmış yazılımdır. Belirleyici olan, kodun internette görünür olması değil, lisansın bu hakları açıkça tanımasıdır. Open Source Initiative'in (OSI) Açık Kaynak Tanımı'na uyan lisanslar bu kapsamdadır; MIT, Apache 2.0 ve GPL en bilinen örneklerdir. Linux, PostgreSQL ve React açık kaynak projelerdir.Temel · Yazılım
- APIAPI (Application Programming Interface, Uygulama Programlama Arayüzü), bir yazılımın başka yazılımlara hangi işlevleri ve verileri hangi kurallarla sunduğunu tanımlayan arayüzdür. API; çağrılabilecek işlemleri, gönderilecek parametreleri, dönecek yanıtların formatını ve hata durumlarını belirleyen bir sözleşme gibi çalışır. Böylece iki sistem birbirinin iç yapısını bilmeden veri alışverişi yapabilir; örneğin bir e-ticaret sitesi ödeme veya kargo firmasının sistemine API üzerinden bağlanır.Temel · Yazılım
- API Anahtarı (API Key)API anahtarı (API key), bir API'yi çağıran uygulamayı veya projeyi tanımlamak için isteklerle birlikte gönderilen uzun, rastgele bir dizedir. Sunucu anahtara bakarak isteğin hangi hesaba ait olduğunu, hangi kotaya tabi olduğunu ve hangi işlemlere izinli olduğunu belirler. Genellikle bir kişiyi değil bir uygulamayı temsil eder ve çoğu zaman süresiz geçerlidir; bu yüzden sızdığında ciddi risk oluşturur, gizli tutulmalı, kısıtlanmalı ve düzenli olarak yenilenmelidir.Temel · Yazılım · Güvenlik ve Altyapı
B
- Backend (Arka Uç)Backend (arka uç), bir web sitesinin veya uygulamanın kullanıcının doğrudan görmediği, sunucu tarafında çalışan katmanıdır. İş kurallarını uygular, veriyi veritabanında saklar ve okur, kullanıcıların kimliğini doğrular, ödeme veya e-posta gibi dış servislerle konuşur ve sonuçları genellikle bir API aracılığıyla ön yüze (frontend) ya da mobil uygulamalara iletir.Temel · Yazılım
- Bağımlılık (Dependency)Bağımlılık (dependency), bir yazılım projesinin çalışmak veya derlenmek için kullandığı, çoğunlukla başkaları tarafından geliştirilmiş kütüphane, framework ya da araçtır. Bağımlılıklar npm, pip veya Composer gibi bir paket yöneticisiyle kurulur; izin verilen sürüm aralıkları bir manifest dosyasında, gerçekte kurulan kesin sürümler ise lockfile'da tutulur. Her bağımlılık geliştirmeyi hızlandırır, ama güncelleme, lisans ve güvenlik sorumluluğunu da projeye taşır.Profesyonel · Yazılım · Güvenlik ve Altyapı
- Bağlam Penceresi (Context Window)Bağlam penceresi (context window), bir dil modelinin tek bir istekte aynı anda dikkate alabildiği en fazla token miktarıdır. Sistem talimatları, konuşma geçmişi, eklenen belgeler, getirilen kaynaklar ve modelin ürettiği cevap bu sınırı paylaşır. Pencereye sığmayan bilgi o istek için model açısından yok hükmündedir.Profesyonel · AI Görünürlüğü · Yazılım
- Bağlantı Havuzu (Connection Pool)Bağlantı havuzu (connection pool), bir uygulamanın veritabanı gibi bir servise açtığı bağlantıları her istekte yeniden kurmak yerine hazır tutup tekrar tekrar kullanmasını sağlayan mekanizmadır. İstek geldiğinde havuzdan boştaki bir bağlantı ödünç alınır, iş bitince havuza iade edilir. Böylece bağlantı kurma maliyeti tekrarlanmaz ve veritabanına aynı anda açılan bağlantı sayısı kontrol altında kalır.İleri · Yazılım · Performans ve Analitik
- Birim Testi (Unit Test)Birim testi (unit test), yazılımın test edilebilir en küçük parçasını, genellikle tek bir fonksiyonu, metodu veya sınıfı, diğer bileşenlerden yalıtarak çalıştıran ve belirli bir girdi için beklenen sonucun üretilip üretilmediğini otomatik olarak kontrol eden testtir. Veritabanına, ağa veya dosya sistemine gitmediği için milisaniyeler içinde biter; bu sayede yüzlerce test her değişiklikte çalıştırılabilir ve hata, ortaya çıktığı anda yakalanır.Profesyonel · Yazılım
- Birincil Anahtar (Primary Key)Birincil anahtar (primary key), ilişkisel bir tablodaki her satırı benzersiz biçimde tanımlayan sütun veya sütun grubudur. Değeri boş (NULL) olamaz, iki satırda tekrar edemez ve her tabloda en fazla bir tane bulunur. Veritabanı birincil anahtar için otomatik olarak benzersiz bir indeks oluşturur; diğer tablolar bir satıra yabancı anahtar aracılığıyla bu değer üzerinden başvurur.Temel · Yazılım
- Blue-Green DeploymentBlue-green deployment, aynı uygulamanın birbirinin eşi iki üretim ortamını (mavi ve yeşil) yan yana tutan bir yayın stratejisidir. Yeni sürüm o an trafik almayan ortama kurulur, kontrollerden geçince tüm trafik yük dengeleyici veya yönlendirme katmanında tek hamlede ona çevrilir. Sorun çıkarsa trafik aynı hızla eski ortama döndürülür; böylece yayın kesintisi ve geri alma süresi en aza iner.İleri · Yazılım
- Branch (Dal)Branch (dal), Git'te bir commit'i gösteren ve üzerine yeni commit eklendikçe ileri kayan hafif bir işaretçidir. Ana koddan bağımsız bir çalışma hattı açar: yeni bir özellik ya da düzeltme ayrı bir branch'te geliştirilir ve hazır olduğunda merge ile ana branch'e birleştirilir. Aynı satırlar iki tarafta farklı şekilde değiştirilmişse merge conflict oluşur; hangi değişikliğin kalacağına bir insan karar verir.Temel · Yazılım
- Build Süreci (Derleme)Build süreci (derleme), geliştiricinin yazdığı kaynak kodu ve bağımlılıkları, sunucuda veya tarayıcıda çalıştırılabilecek ve yayına alınabilecek bir çıktıya dönüştüren otomatik adımların bütünüdür. Web projelerinde bu adımlar tipik olarak bağımlılıkların kurulmasını, TypeScript gibi dillerin JavaScript'e çevrilmesini, dosyaların paketlenip küçültülmesini ve statik sayfaların üretilmesini kapsar. Sonuç, sürümlenebilen bir build çıktısı (artifact) olur.Profesyonel · Yazılım
C
- Cache-ControlCache-Control, bir HTTP yanıtının tarayıcı ve CDN gibi önbelleklerde saklanıp saklanamayacağını, ne kadar süre taze sayılacağını ve süresi dolduğunda nasıl yeniden doğrulanacağını belirleyen HTTP başlığıdır. Değeri max-age, s-maxage, no-cache, no-store, private, immutable ve stale-while-revalidate gibi virgülle ayrılmış direktiflerden oluşur. İsteklerde de kullanılabilir, ancak asıl önbellek politikası yanıt başlığıyla tanımlanır.Profesyonel · Yazılım · Performans ve Analitik
- Canary DeploymentCanary deployment, yeni bir sürümü önce trafiğin veya kullanıcıların küçük bir bölümüne açan, hata oranı ve gecikme gibi metrikleri eski sürümle karşılaştırarak payı adım adım artıran yayın stratejisidir. Metrikler önceden belirlenen eşikleri aşarsa yayın durdurulur ve canary geri çekilir. Böylece hatalı bir sürüm, kullanıcıların tamamına ulaşmadan küçük bir grupta yakalanır.İleri · Yazılım
- CI/CDCI/CD, kod değişikliklerinin otomatik olarak derlenip test edildiği sürekli entegrasyon (continuous integration) ile bu değişikliklerin her an yayına hazır tutulduğu ya da otomatik olarak canlıya alındığı sürekli teslimat veya sürekli dağıtım (continuous delivery / continuous deployment) pratiklerinin ortak adıdır. Amaç, küçük değişiklikleri sık, güvenli ve tekrarlanabilir biçimde yayına almaktır.Profesyonel · Yazılım
- CORS (Kaynaklar Arası Paylaşım)CORS (Cross-Origin Resource Sharing), bir sunucunun HTTP başlıklarıyla, kendi origin'i dışındaki hangi sitelerin tarayıcıda çalışan JavaScript aracılığıyla yanıtlarını okuyabileceğini belirttiği mekanizmadır. Tarayıcıların varsayılan aynı köken politikasını (same-origin policy) kontrollü biçimde gevşetir. CORS'u tarayıcı uygular; sunucuya doğrudan gönderilen isteklere karşı bir koruma sağlamaz.Profesyonel · Yazılım · Güvenlik ve Altyapı
- CRM (Müşteri İlişkileri Yönetimi)CRM (Customer Relationship Management, müşteri ilişkileri yönetimi), bir şirketin potansiyel ve mevcut müşterileriyle ilgili tüm bilgileri, görüşmeleri, teklifleri ve satış fırsatlarını tek bir yerde toplayan yaklaşım ve bu iş için kullanılan yazılımdır. Satış, pazarlama ve destek ekiplerinin aynı müşteri geçmişini görmesini sağlar; satış hattının hangi aşamada ne kadar iş beklediğini ölçülebilir hale getirir.Temel · Yazılım · CMS ve E-ticaret
- Cron (Zamanlanmış Görev)Cron, Unix benzeri işletim sistemlerinde komutları belirli zamanlarda veya düzenli aralıklarla otomatik çalıştıran zamanlayıcıdır; bu şekilde planlanan her göreve cron job denir. Zamanlama, crontab dosyasında dakika, saat, ayın günü, ay ve haftanın günü olmak üzere beş alanla yazılır. Gece yedekleri, rapor üretimi ve eski kayıtların temizliği tipik kullanım alanlarıdır.Profesyonel · Yazılım
- CSR (İstemci Taraflı Render)CSR (Client-Side Rendering, istemci taraflı render), sayfa içeriğinin sunucuda değil kullanıcının tarayıcısında JavaScript ile oluşturulduğu render yaklaşımıdır. Sunucu genellikle neredeyse boş bir HTML kabuğu ve JavaScript paketleri gönderir; tarayıcı bu kodu çalıştırır, veriyi API'lerden çeker ve arayüzü DOM'a yazar. Etkileşimli uygulamalarda akıcı geçişler sağlar, ancak ilk görüntülemeyi ve arama motorlarının içeriği görmesini JavaScript'e bağımlı kılar.Profesyonel · SEO · Web Tasarım · Yazılım
Ç
D
- Dağıtık İzleme (Distributed Tracing)Dağıtık izleme (distributed tracing), tek bir isteğin birden fazla servis, veritabanı ve kuyruk üzerinden geçerken izlediği yolu, her adımın süresiyle birlikte uçtan uca kaydeden tekniktir. Her adım bir span, bir isteğe ait tüm span'ler bir trace oluşturur. İz kimliği servisler arasında W3C Trace Context gibi standart başlıklarla taşınır; böylece yavaşlığın veya hatanın hangi halkada çıktığı görülür.İleri · Yazılım
- Deployment (Yayına Alma)Deployment (yayına alma), bir yazılımın yeni sürümünün test edilmiş build çıktısının canlı ortama kurulup çalışır hâle getirilmesi sürecidir. Dosyaların veya container imajlarının sunuculara aktarılmasını, veritabanı değişikliklerinin uygulanmasını, yeni sürümün başlatılıp sağlık kontrolünden geçirilmesini ve trafiğin ona yönlendirilmesini kapsar. Deployment teknik kurulumu anlatır; özelliğin kullanıcılara açılması olan release'ten ayrı düşünülebilir.Temel · Yazılım
- Docker (Container)Docker, uygulamaları bağımlılıklarıyla birlikte container (konteyner) adı verilen yalıtılmış ve taşınabilir birimler hâlinde paketleyip çalıştırmayı sağlayan bir platformdur. Uygulama, Dockerfile'daki talimatlarla bir imaja (image) dönüştürülür; container ise bu imajın çalışan bir örneğidir. Container'lar sanal makinelerden farklı olarak ana makinenin işletim sistemi çekirdeğini paylaştığı için çok daha hafiftir.Profesyonel · Yazılım
- Docker ComposeDocker Compose, birden fazla container'dan oluşan bir uygulamayı tek bir YAML dosyasında tanımlayıp tek komutla başlatmayı, durdurmayı ve yönetmeyi sağlayan Docker aracıdır. Dosyada web uygulaması, veritabanı ve arka plan işçisi gibi servisler; bunların imajları, ortam değişkenleri, ağları ve kalıcı veri alanları (volume) birlikte tarif edilir. Özellikle geliştirme ortamlarında ve tek sunuculu kurulumlarda yaygındır.Profesyonel · Yazılım
- DOM (Document Object Model)DOM (Document Object Model), tarayıcının bir HTML belgesini ayrıştırdıktan sonra bellekte oluşturduğu, öğeleri, metinleri ve özellikleri iç içe düğümler hâlinde tutan ağaç yapısıdır. JavaScript sayfayı bu ağaç üzerinden okur ve değiştirir; ekranda gördüğünüz içerik de HTML kaynak kodundan değil, DOM'un o anki durumundan çizilir. DOM, WHATWG tarafından yaşayan bir standart olarak tanımlanır.Profesyonel · Web Tasarım · Yazılım
E
- Edge FunctionEdge function, bir CDN'in dünyanın farklı noktalarına dağılmış sunucularında, kullanıcıya en yakın lokasyonda çalışan küçük ve kısa ömürlü sunucusuz koddur. İstekleri kaynak sunucuya ulaşmadan karşılayıp yönlendirme, başlık ekleme, kimlik kontrolü veya kişiselleştirme gibi işleri düşük gecikmeyle yapar. Hesaplamayı kullanıcıya yaklaştıran bu genel yaklaşıma edge computing (uç bilişim) denir.İleri · Yazılım · Performans ve Analitik
- Embedding (Vektör Temsili)Embedding (vektör temsili), bir metni, görseli ya da başka bir veriyi anlamını yansıtan sayılardan oluşan bir vektöre dönüştürme yöntemi ve bu dönüşümün sonucudur. Anlamca birbirine yakın içeriklerin vektörleri de birbirine yakın olur; bu sayede kelimeler birebir eşleşmese bile benzer içerikler bulunabilir. Anlamsal arama, RAG ve öneri sistemleri bu temsile dayanır.Profesyonel · AI Görünürlüğü · Yazılım
- Endpoint (API Uç Noktası)Endpoint (API uç noktası), bir API'nin dışarıya açtığı ve belirli bir işlemi karşılayan tekil erişim noktasıdır. Web API'lerinde bir endpoint genellikle bir URL yolu ile bir HTTP metodunun birleşiminden oluşur; örneğin GET /v1/orders/{id} bir siparişi okur, DELETE /v1/orders/{id} ise siler. Her endpoint kabul ettiği parametreleri, istek gövdesini, kimlik doğrulama şeklini ve dönebileceği yanıtları tanımlar.Temel · Yazılım
- Erişim Token'ı (Access Token)Erişim token'ı (access token), bir istemcinin korunan bir API'ye belirli izinlerle ve sınırlı bir süre boyunca erişebildiğini gösteren kimlik bilgisidir. OAuth 2.0'da yetkilendirme sunucusu tarafından üretilir ve genellikle Authorization: Bearer başlığıyla gönderilir. Çalınma riskine karşı ömrü kısa tutulur; süresi dolduğunda kullanıcıyı yeniden giriş yaptırmadan yeni bir erişim token'ı almak için daha uzun ömürlü bir refresh token kullanılır.Profesyonel · Yazılım · Güvenlik ve Altyapı
- ERP (Kurumsal Kaynak Planlaması)ERP (Enterprise Resource Planning, kurumsal kaynak planlaması), bir şirketin muhasebe, satın alma, stok, üretim, satış siparişleri ve insan kaynakları gibi temel operasyonlarını ortak bir veritabanı üzerinde birbirine bağlı modüllerle yöneten yazılım sistemidir. Amaç, bir işlemin tek bir kez girilip ilgili tüm birimlere yansımasıdır: kesilen bir satış faturası aynı anda stoğu düşürür, cari hesabı ve muhasebe kayıtlarını günceller.Temel · Yazılım
F
- Fonksiyon Çağırma (Function Calling)Fonksiyon çağırma (function calling ya da tool use), bir dil modelinin düz metin yerine, uygulamanın tanımladığı bir fonksiyonu hangi argümanlarla çağırmak istediğini yapılandırılmış biçimde, genellikle JSON olarak bildirmesidir. Fonksiyonun adı, açıklaması ve parametreleri JSON Schema ile tanımlanır. Çağrıyı model değil uygulama çalıştırır ve sonucu modele geri verir. Sipariş sorgulama, takvime kayıt ekleme ve veritabanı araması tipik örneklerdir.İleri · AI Görünürlüğü · Yazılım
- Framework (Yazılım Çatısı)Framework (yazılım çatısı), bir uygulamanın iskeletini, çalışma akışını ve kurallarını hazır olarak sunan, geliştiricinin kendi kodunu bu iskeletteki belirli noktalara yerleştirdiği yeniden kullanılabilir yazılım altyapısıdır. Bir kütüphaneyi kodunuz çağırır; framework ise sizin kodunuzu kendisi çağırır. Bu ilkeye kontrolün tersine çevrilmesi (inversion of control) denir. Laravel, Django, Spring ve Next.js yaygın örneklerdir.Temel · Web Tasarım · Yazılım
- Frontend (Ön Yüz)Frontend (ön yüz), bir web sitesinin veya uygulamanın kullanıcının tarayıcıda gördüğü ve etkileşime girdiği katmanıdır. HTML ile sayfanın yapısı, CSS ile görünümü, JavaScript ile davranışı tanımlanır. Frontend geliştirme; tasarımın koda dökülmesini, farklı ekran boyutlarına uyumu, erişilebilirliği, performansı ve backend'den gelen verinin ekranda doğru gösterilmesini kapsar.Temel · Web Tasarım · Yazılım
- Full StackFull stack, bir web uygulamasının ön yüzden (frontend) sunucu tarafına (backend), veritabanından yayına alma sürecine kadar tüm katmanlarını birlikte ifade eden terimdir. Full stack geliştirme, bir özelliği bu katmanların hepsine dokunarak uçtan uca hayata geçirebilmek anlamına gelir. Terim hem bu katmanları kapsayan teknoloji yığınını hem de bu genişlikte çalışan geliştirici rolünü anlatmak için kullanılır.Temel · Yazılım
G
- Gecikme (Latency)Gecikme (latency), bir isteğin veya veri paketinin kaynaktan hedefe ulaşması ya da gidip yanıtının geri gelmesi için geçen süredir ve genellikle milisaniyeyle ölçülür. Web bağlamında çoğunlukla gidiş-dönüş süresi (RTT) kastedilir. Bant genişliği bir bağlantının taşıyabileceği en yüksek veri miktarını, throughput fiilen taşınanı anlatır; gecikme ise verinin ne kadarının taşındığını değil, yolculuğun ne kadar sürdüğünü ölçer.Temel · Yazılım · Performans ve Analitik
- GitGit, dosyalarda yapılan değişiklikleri commit adı verilen anlık görüntüler halinde kaydeden, dağıtık ve açık kaynaklı bir sürüm kontrol sistemidir. 2005'te Linus Torvalds ve Linux çekirdeği topluluğu tarafından geliştirildi. Her kopyada projenin tüm geçmişi bulunur; böylece kimin neyi ne zaman ve neden değiştirdiği görülebilir, hatalı bir değişiklik geri alınabilir ve bir ekip aynı kod üzerinde paralel çalışabilir.Temel · Yazılım
- Gizli Bilgi Yönetimi (Secrets Management)Gizli bilgi yönetimi (secrets management), parolalar, API anahtarları, veritabanı bağlantı bilgileri, şifreleme anahtarları ve tokenlar gibi gizli değerlerin güvenli biçimde saklanması, yalnızca yetkili sistemlere dağıtılması, düzenli olarak yenilenmesi (rotation) ve erişimlerinin denetlenmesi süreçlerinin bütünüdür. Temel kuralı, bu değerlerin kaynak kodda, Git deposunda veya log kayıtlarında hiçbir zaman açık metin olarak bulunmamasıdır.İleri · Yazılım · Güvenlik ve Altyapı
- Gözlemlenebilirlik (Observability)Gözlemlenebilirlik (observability), bir sistemin ürettiği log, metrik ve trace verilerine bakarak içeride ne olduğunu, önceden düşünülmemiş sorular dahil anlayabilme yeteneğidir. İzleme (monitoring) bilinen arıza türleri için eşik ve alarm kurar; gözlemlenebilirlik ise “bu istek neden yavaş?” gibi yeni soruları, yeni kod yazıp yayına almadan, mevcut veriden yanıtlayabilmeyi hedefler.Profesyonel · Yazılım
- GraphQLGraphQL, API'ler için geliştirilmiş bir sorgu dili ve bu sorguları çalıştıran sunucu tarafı için tanımlanmış bir spesifikasyondur. İstemci, genellikle tek bir uç noktaya ihtiyaç duyduğu alanları tarif eden bir sorgu gönderir ve yanıtı tam olarak o biçimde alır. Bütün veri türleri güçlü tipli bir şemada tanımlanır. Facebook'ta geliştirilen GraphQL bugün Linux Foundation bünyesindeki GraphQL Foundation tarafından yönetilir.Profesyonel · Yazılım
H
- Hash Fonksiyonu (Özet)Hash fonksiyonu, herhangi uzunluktaki bir veriyi sabit uzunlukta bir değere, yani özete (digest) dönüştüren tek yönlü bir fonksiyondur. Aynı girdi her zaman aynı özeti verir, girdideki en küçük değişiklik ise özeti tamamen değiştirir. SHA-256 gibi kriptografik hash fonksiyonlarında özetten girdiyi bulmak ve aynı özeti veren iki farklı girdi üretmek pratikte imkânsızdır; bu yüzden bütünlük kontrolünde ve dijital imzalarda kullanılırlar.Profesyonel · Yazılım · Güvenlik ve Altyapı
- Headless CMSHeadless CMS, içeriği yönetmek için bir panel ve veri modeli sunan, ancak sitenin görünümünü üretmeyen; içeriği REST veya GraphQL gibi API'ler üzerinden web sitesi, mobil uygulama veya başka bir ön yüze ileten içerik yönetim sistemidir. Sunum katmanı (“head”) sistemden ayrılmıştır; sayfaların nasıl oluşturulacağına, örneğin Next.js ile geliştirilen ayrı bir frontend karar verir.Profesyonel · Yazılım · CMS ve E-ticaret
- Headless CommerceHeadless commerce, bir e-ticaret sisteminde müşterinin gördüğü vitrinin (ön yüz) ürün, fiyat, stok, sepet ve sipariş mantığını yöneten ticaret motorundan ayrıldığı mimaridir. Motor işlevlerini API üzerinden sunar; web sitesi, mobil uygulama veya mağaza içi ekran gibi farklı vitrinler aynı motordan beslenir ve kendi teknolojileriyle bağımsız olarak geliştirilir.İleri · Yazılım · CMS ve E-ticaret
- Hız Sınırlama (Rate Limiting)Hız sınırlama (rate limiting), bir istemcinin belirli bir zaman aralığında yapabileceği istek sayısına üst sınır koyan tekniktir; örneğin IP adresi başına dakikada 60 istek. Sınır aşıldığında sunucu isteği reddeder, çoğunlukla 429 Too Many Requests durum kodu ve ne kadar beklenmesi gerektiğini bildiren Retry-After başlığıyla. Kaba kuvvet denemelerine ve kötüye kullanıma karşı koruma sağlar, tek bir istemcinin sistemi yavaşlatmasını önler.Profesyonel · Yazılım · Güvenlik ve Altyapı
- HMAC (İmza Doğrulama)HMAC (Hash-based Message Authentication Code), bir mesajı ve yalnızca gönderen ile alıcının bildiği gizli bir anahtarı SHA-256 gibi bir hash fonksiyonundan geçirerek kısa bir doğrulama kodu üreten yöntemdir. Alıcı aynı hesaplamayı yapıp sonucu karşılaştırır; eşleşme, mesajın yolda değişmediğini ve anahtara sahip biri tarafından üretildiğini gösterir. Webhook imzaları, API istek imzalama ve JWT'nin HS256 algoritması HMAC kullanır.İleri · Yazılım · Güvenlik ve Altyapı
- HTTP Başlığı (HTTP Header)HTTP başlığı (HTTP header), bir HTTP isteğinde ya da yanıtında gövdeden önce gelen, “Ad: değer” biçimindeki üst veri satırıdır. İstek başlıkları istemcinin hangi siteyi istediğini, hangi formatları kabul ettiğini ve kimlik bilgisini taşır; yanıt başlıkları içeriğin türünü, önbellekte ne kadar tutulacağını, çerezleri ve güvenlik kurallarını bildirir. Başlık adları büyük-küçük harfe duyarlı değildir; standart alanların anlamı RFC 9110'da tanımlanır.Temel · SEO · Yazılım · Güvenlik ve Altyapı
- HTTP Durum KoduHTTP durum kodu, bir sunucunun her isteğe verdiği yanıtın sonucunu bildiren üç haneli sayıdır. İlk hane sınıfı belirtir: 2xx başarı, 3xx yönlendirme, 4xx istemci hatası, 5xx sunucu hatası. Arama motorları bu kodlara bakarak bir sayfayı dizine ekleyip eklemeyeceğine, yönlendirmeyi izleyip izlemeyeceğine ve siteyi ne hızda tarayacağına karar verir.Temel · SEO · Yazılım
- HTTP İstek ve YanıtHTTP istek ve yanıt, web'deki iletişimin temel birimidir: istemci (tarayıcı, uygulama veya bot) bir sunucuya istek gönderir, sunucu da bir yanıtla karşılık verir. İstek; metot, hedef adres, başlıklar ve isteğe bağlı bir gövdeden oluşur. Yanıt ise bir durum kodu, başlıklar ve çoğu zaman HTML, JSON veya görsel gibi bir gövde içerir. Mesajın taşıdığı asıl veriye payload denir.Temel · Web Tasarım · Yazılım
- HTTP Metodu (GET, POST…)HTTP metodu, bir HTTP isteğinin hedef kaynak üzerinde ne yapmak istediğini belirten komuttur: GET okur, POST veri gönderip bir işlem başlatır, PUT kaynağı tamamen değiştirir, PATCH kısmen günceller, DELETE siler. Metotların anlamı RFC 9110'da tanımlanır; her metodun güvenli (safe), idempotent ve önbelleklenebilir olup olmadığı standartta bellidir. Tarayıcılar, proxy'ler, önbellekler ve arama motoru botları isteği bu özelliklere göre ele alır.Temel · Yazılım
- HTTP/2HTTP/2, HTTP protokolünün 2015'te standartlaşan ikinci ana sürümüdür. İstek ve yanıtları ikili (binary) çerçevelere bölerek tek bir TCP bağlantısı üzerinden çok sayıda isteği aynı anda taşır (multiplexing) ve başlıkları HPACK ile sıkıştırır. Metotlar, durum kodları ve başlıklar HTTP/1.1 ile aynı kalır; değişen yalnızca verinin ağ üzerinde nasıl paketlenip taşındığıdır.Profesyonel · Yazılım · Performans ve Analitik
- HTTP/3 ve QUICHTTP/3, HTTP'nin TCP yerine QUIC taşıma protokolü üzerinde çalışan üçüncü ana sürümüdür. QUIC, UDP üzerine kurulur, TLS 1.3 şifrelemesini protokolün içine alır ve her akışı ayrı ayrı güvenilir şekilde iletir. Böylece kaybolan bir paket yalnızca kendi akışını bekletir. HTTP/3 2022'de RFC 9114 olarak, QUIC ise 2021'de RFC 9000 olarak standartlaştı.İleri · Yazılım · Performans ve Analitik
- HydrationHydration, sunucuda (SSR) veya derleme sırasında (SSG) üretilmiş HTML'in tarayıcıda JavaScript ile etkileşimli hâle getirilmesi sürecidir. Framework, bileşen kodunu istemcide yeniden çalıştırır, ortaya çıkan yapıyı mevcut HTML ile eşleştirir ve olay dinleyicilerini bağlar; sayfa sıfırdan çizilmez. React, Vue, Svelte ve Angular gibi framework'ler sunucuda render edilen sayfalarda bu yöntemi kullanır.İleri · Web Tasarım · Yazılım
I
- Idempotency (Eş Etkililik)Idempotency (eş etkililik), bir işlemin bir kez ya da aynı biçimde art arda birçok kez uygulanmasının sistemde aynı sonucu bırakması özelliğidir. Ağ hataları ve zaman aşımları nedeniyle isteklerin tekrarlandığı dağıtık sistemlerde, bir tekrarın çift ödeme ya da mükerrer kayıt yaratmamasını sağlar. HTTP'de GET, PUT ve DELETE tanımı gereği idempotent'tir; POST gibi işlemler ise idempotency anahtarı gibi tekniklerle güvenle tekrarlanabilir hâle getirilir.İleri · Yazılım
- ISR (Artımlı Statik Yenileme)ISR (Incremental Static Regeneration, artımlı statik yenileme), Next.js'te statik olarak üretilmiş sayfaların tüm siteyi yeniden derlemeden, belirlenen süre dolduğunda ya da açıkça tetiklendiğinde arka planda tek tek yeniden üretilmesini sağlayan tekniktir. Ziyaretçiye önbellekteki sayfa anında sunulur; yeni sürüm başarıyla üretildiğinde eski kopyanın yerini alır. Next.js dokümantasyonu bu süreci revalidation (yeniden doğrulama) olarak da adlandırır.İleri · Web Tasarım · Yazılım
İ
- İlişkisel Veritabanıİlişkisel veritabanı, verileri satır ve sütunlardan oluşan tablolarda saklayan ve tablolar arasındaki bağlantıları anahtarlar aracılığıyla kuran veritabanı türüdür. Edgar F. Codd'un 1970'te tanımladığı ilişkisel modele dayanır; veriler SQL ile sorgulanır, kısıtlar ve işlemler (transaction) sayesinde tutarlı tutulur. PostgreSQL, MySQL, Microsoft SQL Server ve SQLite bu türün yaygın örnekleridir.Temel · Yazılım
- İnce Ayar (Fine-Tuning)İnce ayar (fine-tuning), önceden eğitilmiş bir yapay zekâ modelinin, belirli bir görev, üslup veya alan için hazırlanmış daha küçük bir veri setiyle eğitilmeye devam edilmesidir. Bu süreçte modelin ağırlıkları güncellenir; bu yönüyle modeli değiştirmeden yalnızca girdiyi düzenleyen prompt yazımından ve cevap anında belge getiren RAG'den ayrılır. Tutarlı çıktı formatı, sınıflandırma ve kurum üslubu tipik kullanım amaçlarıdır.Profesyonel · AI Görünürlüğü · Yazılım
- İş Kuyruğu (Job Queue)İş kuyruğu (job queue), e-posta gönderimi, PDF üretimi veya görsel işleme gibi kullanıcının beklemesine gerek olmayan işleri arka plan görevi (background job) olarak kaydeden ve bunları ayrı çalışan worker süreçlerine dağıtan yapıdır. Web isteği hızla yanıt dönerken iş arka planda yürür. Başarısız işler belirlenen kurallarla yeniden denenir; her işin durumu da izlenebilir.Profesyonel · Yazılım
- İş Süreci Otomasyonuİş süreci otomasyonu (BPA), bir işletmede tekrar eden ve kurallara bağlı iş adımlarının yazılım tarafından, insan müdahalesi olmadan ya da en aza indirilerek yürütülmesidir. Bir olayla tetiklenen iş akışları; veri girişi, onay, bildirim, belge üretimi ve sistemler arası veri aktarımı gibi işleri üstlenir. CRM, ERP, e-ticaret ve muhasebe sistemlerinin API'ler üzerinden birbirine bağlanması, yani sistem entegrasyonu, otomasyonun temel parçasıdır.Temel · Yazılım
J
- JavaScriptJavaScript, web tarayıcılarının yerel olarak çalıştırdığı programlama dilidir; sayfalara etkileşim, dinamik içerik ve uygulama mantığı ekler. Dilin standardı ECMAScript (ECMA-262) adıyla Ecma International'ın TC39 komitesi tarafından geliştirilir ve her yıl yeni bir sürümü yayımlanır. Node.js gibi çalışma ortamları sayesinde sunucu uygulamaları, komut satırı araçları ve derleme süreçleri de JavaScript ile yazılabilir.Temel · Web Tasarım · Yazılım
- JavaScript SEOJavaScript SEO, içeriği, bağlantıları veya meta bilgileri JavaScript ile oluşturulan web sitelerinin arama motorlarınca doğru taranabilmesi, render edilebilmesi ve dizine eklenebilmesi için yapılan teknik SEO çalışmasıdır. Render yöntemi (SSR, statik üretim veya istemci tarafı render), bağlantı yapısı, yönlendirme ve meta etiketlerin JavaScript'e bağımlılığı bu alanın temel konularıdır.İleri · SEO · Yazılım
- JSONJSON (JavaScript Object Notation), veriyi anahtar-değer çiftleri ve diziler halinde düz metinle ifade eden, hem insanların okuyabildiği hem de programların kolayca ayrıştırabildiği bir veri değişim biçimidir. JavaScript sözdiziminden türemiştir ama dilden bağımsızdır; neredeyse her programlama dili JSON okuyup yazabilir. Web API'lerinin, webhook'ların ve yapılandırma dosyalarının en yaygın veri biçimidir; RFC 8259 ve ECMA-404 ile standartlaştırılmıştır.Temel · Web Tasarım · Yazılım
- JWT (JSON Web Token)JWT (JSON Web Token), iki taraf arasında iddiaları (claims) taşımak için kullanılan, kompakt ve URL içinde güvenle taşınabilen bir token biçimidir; RFC 7519 ile tanımlanır. Noktayla ayrılmış üç parçadan oluşur: header, payload ve signature. Yaygın kullanımında imzalıdır ama şifreli değildir; içeriği herkes okuyabilir, imza yalnızca içeriğin değiştirilmediğini ve kimin ürettiğini kanıtlar.Profesyonel · Yazılım · Güvenlik ve Altyapı
K
- Kimlik Doğrulama (Authentication)Kimlik doğrulama (authentication), bir sisteme erişmek isteyen kullanıcının, cihazın ya da servisin gerçekten iddia ettiği kişi veya varlık olduğunu kanıtlama sürecidir. Parola, tek kullanımlık kod, passkey ya da biyometrik doğrulama gibi kanıtlarla yapılır. "Sen kimsin?" sorusunu yanıtlar; doğrulanan kimliğin neleri yapabileceğine ise yetkilendirme karar verir.Temel · Yazılım · Güvenlik ve Altyapı
- KubernetesKubernetes (K8s), container'lara paketlenmiş uygulamaları birden çok sunucudan oluşan bir küme (cluster) üzerinde dağıtan, ölçekleyen ve ayakta tutan açık kaynak bir orkestrasyon platformudur. Geliştirici uygulamanın kaç kopyayla, hangi imajla ve hangi kaynaklarla çalışacağını bildirimsel olarak tanımlar; Kubernetes gerçek durumu sürekli bu tanımla karşılaştırır, çöken container'ları yeniden başlatır ve trafiği sağlıklı kopyalara yönlendirir.İleri · Yazılım
L
- LLM (Büyük Dil Modeli)LLM (Large Language Model, büyük dil modeli), çok büyük metin koleksiyonları üzerinde eğitilerek dildeki örüntüleri öğrenen ve bir girdiye karşılık metni token token tahmin ederek üreten yapay zekâ modelidir. ChatGPT, Claude ve Gemini gibi asistanların temelinde LLM'ler bulunur; soru yanıtlama, özetleme, çeviri ve kod yazma gibi işlerde kullanılır.Temel · AI Görünürlüğü · Yazılım
- Locale (Yerel Ayar)Locale (yerel ayar), bir yazılımın kullanıcıya hangi dil ve bölge kurallarıyla hizmet vereceğini tanımlayan tanımlayıcıdır. Web'de genellikle tr-TR veya en-US gibi BCP 47 dil etiketleriyle ifade edilir. Locale; arayüz metinlerinin dilini, tarih, saat, sayı ve para birimi biçimlerini, alfabetik sıralamayı ve büyük-küçük harf dönüşümlerini belirler.Profesyonel · SEO · Web Tasarım · Yazılım
- Loglama (Logging)Loglama (logging), bir uygulamanın veya sunucunun çalışırken gerçekleşen olayları zaman damgası, önem seviyesi ve bağlam bilgisiyle birlikte kayda geçirmesidir. Loglar hata ayıklamada, güvenlik olaylarının incelenmesinde ve denetim izi oluşturmada kullanılır. İyi bir log makinece ayrıştırılabilir (yapılandırılmış) olur; parola, token gibi gizli bilgileri ve gereğinden fazla kişisel veriyi içermez.Temel · Yazılım · Güvenlik ve Altyapı
- Low-Code ve No-CodeLow-code ve no-code, uygulamaların satır satır kod yazmak yerine görsel editörler, sürükle-bırak arayüzler ve hazır bileşenlerle geliştirilmesini sağlayan platform yaklaşımlarıdır. No-code platformlar teknik bilgisi olmayan kullanıcılar için tamamen görsel çalışır; low-code platformlar görsel geliştirmeyi temel alır ama gerektiğinde özel kod yazılmasına izin verir. Form, iç araç, onay akışı ve basit veri uygulamalarında hızlı sonuç verir.Temel · Yazılım
M
- Makine Öğrenmesi (Machine Learning)Makine öğrenmesi (machine learning), bilgisayarların açıkça yazılmış kurallar yerine örnek verilerden örüntü öğrenerek tahmin veya karar üretmesini sağlayan yapay zekâ alt alanıdır. Model, eğitim verisi üzerinde parametrelerini ayarlar ve daha önce görmediği verilere genelleme yapması beklenir. Spam filtreleri, öneri sistemleri, talep tahmini, dolandırıcılık tespiti ve büyük dil modelleri makine öğrenmesinin uygulamalarıdır.Temel · AI Görünürlüğü · Yazılım
- Mesaj Kuyruğu (Message Queue)Mesaj kuyruğu (message queue), bir uygulamanın (üretici) gönderdiği mesajları başka bir uygulama (tüketici) işleyene kadar güvenli biçimde saklayan ara katmandır. İki tarafın aynı anda çalışması veya birbirini doğrudan çağırması gerekmez; ani yük artışları kuyrukta birikir ve tüketicinin hızında eritilir. RabbitMQ, Amazon SQS ve Redis tabanlı çözümler bu modeli sunan yaygın message broker örnekleridir.Profesyonel · Yazılım
- Mikroservis MimarisiMikroservis mimarisi, bir uygulamanın her biri belirli bir iş yeteneğinden sorumlu, bağımsız olarak geliştirilip dağıtılabilen ve kendi verisine sahip küçük servisler hâlinde kurgulanmasıdır. Servisler ağ üzerinden API çağrıları veya mesajlarla haberleşir. Bağımsız ölçekleme ve ekip özerkliği sağlar; karşılığında dağıtık sistem karmaşıklığı, ağ hataları ve veri tutarlılığı gibi ciddi bir operasyon yükü getirir.İleri · Yazılım
- Model Context Protocol (MCP)Model Context Protocol (MCP), yapay zekâ uygulamalarının harici veri kaynaklarına, araçlara ve iş akışlarına standart bir yolla bağlanmasını sağlayan açık protokoldür. Anthropic tarafından Kasım 2024'te açık kaynak olarak yayımlanmıştır. Mimaride yapay zekâ uygulaması olan host, her sunucu için ayrı bir client ve araç, kaynak ve prompt sunan server'lar bulunur; mesajlar JSON-RPC 2.0 formatındadır.İleri · AI Görünürlüğü · Yazılım
- Monolit MimariMonolit mimari, bir uygulamanın tüm işlevlerinin tek bir kod tabanında geliştirilip tek bir birim olarak derlendiği ve yayına alındığı yazılım mimarisidir. Katalog, sipariş ve ödeme gibi modüller aynı süreç içinde çalışır, birbirini doğrudan fonksiyon çağrısıyla kullanır ve çoğunlukla tek bir veritabanını paylaşır. Modüllerin sınırları sıkı tutulduğunda bu yapıya modüler monolit denir.Profesyonel · Yazılım
- MVP (Minimum Uygulanabilir Ürün)MVP (Minimum Viable Product, minimum uygulanabilir ürün), bir ürün fikrinin en kritik varsayımını gerçek kullanıcılarla sınamaya yetecek en küçük çalışan sürümüdür. Amaç eksiksiz bir ürün çıkarmak değil, en az emekle doğrulanmış öğrenme elde etmektir: insanlar bu sorunu gerçekten yaşıyor mu, çözüm için zaman ya da para harcamaya razı mı? Kavram, Eric Ries'in Lean Startup yaklaşımıyla yaygınlaştı.Temel · Yazılım
- MySQLMySQL, 1990'ların ortasında İsveçli MySQL AB tarafından geliştirilen ve bugün Oracle'ın sahibi olduğu ilişkisel veritabanı yönetim sistemidir. Topluluk sürümü GPLv2 lisansıyla açık kaynak olarak, kurumsal sürümleri ise ticari lisansla sunulur. Varsayılan depolama motoru InnoDB; işlemleri, satır düzeyinde kilitlemeyi ve yabancı anahtarları destekler. WordPress dahil birçok web uygulamasının ve paylaşımlı hosting ortamının standart veritabanıdır.Profesyonel · Yazılım
N
- Next.jsNext.js, Vercel tarafından geliştirilen ve React üzerine kurulu açık kaynak bir web framework'üdür. Dosya sistemi tabanlı yönlendirme, Server Component'ler, derleme anında ve istek anında render, veri önbellekleme, görsel ve font optimizasyonu gibi ihtiyaçları tek pakette toplar. Aynı uygulamada önceden üretilmiş statik sayfalarla her istekte sunucuda oluşturulan sayfaları bir arada kullanmaya imkân verdiği için kurumsal sitelerde ve full-stack web uygulamalarında yaygın olarak tercih edilir.Profesyonel · Web Tasarım · Yazılım
- NginxNginx (“engine-x” diye okunur), Igor Sysoev'in geliştirdiği açık kaynaklı bir web sunucusudur; aynı zamanda reverse proxy, yük dengeleyici, içerik önbelleği ve TCP/UDP proxy olarak çalışır. Olay güdümlü mimarisi sayesinde az bellekle çok sayıda eş zamanlı bağlantıyı yönetebilir; bu yüzden statik dosya sunmak, HTTPS bağlantısını sonlandırmak ve uygulama sunucularının önünde durmak için yaygın olarak kullanılır.Profesyonel · Yazılım · Güvenlik ve Altyapı
- NonceNonce (number used once), bir kriptografik işlemde ya da protokol mesajında yalnızca bir kez kullanılmak üzere üretilen benzersiz, çoğu zaman rastgele değerdir. Kaydedilip yeniden gönderilen mesajların kabul edilmesini önlemek (replay koruması), aynı anahtarla yapılan şifrelemelerin birbirinden ayrışmasını sağlamak ve Content Security Policy'de yalnızca izin verilen satır içi script'lerin çalışmasına olanak tanımak için kullanılır.İleri · Yazılım · Güvenlik ve Altyapı
- NoSQLNoSQL, veriyi ilişkisel tablo modeli yerine doküman, anahtar-değer, geniş sütun veya graf gibi farklı modellerle saklayan veritabanlarının ortak adıdır. Bu sistemlerde tasarım genellikle uygulamanın hangi sorguları çalıştıracağından yola çıkar; veri çoğu zaman birden fazla sunucuya dağıtılır. Bunun karşılığında birleştirme (join) desteği, şema denetimi veya anlık tutarlılık gibi konularda ilişkisel sistemlerden farklı ödünleşimler kabul edilir.Profesyonel · Yazılım
O
- OAuthOAuth (bugün pratikte OAuth 2.0), bir uygulamanın kullanıcı adına başka bir servisteki kaynaklara, kullanıcının parolasını öğrenmeden ve sınırlı kapsamla erişmesini sağlayan bir yetkilendirme çerçevesidir; RFC 6749 ile tanımlanır. Uygulama parola yerine süreli bir erişim token'ı alır. OAuth tek başına kimlik doğrulama protokolü değildir; giriş işlevini OpenID Connect ekler.Profesyonel · Yazılım · Güvenlik ve Altyapı
- Olay Güdümlü MimariOlay güdümlü mimari (event-driven architecture), servislerin birbirini doğrudan çağırmak yerine “sipariş oluşturuldu” gibi gerçekleşmiş durum değişikliklerini olay olarak yayınladığı, ilgilenen diğer servislerin de bu olaylara abone olarak kendi işini yaptığı yazılım mimarisi yaklaşımıdır. Olayı üreten taraf kimin dinlediğini bilmez; bu, bileşenler arasındaki bağımlılığı azaltır ama tutarlılığı ve hata ayıklamayı zorlaştırır.İleri · Yazılım
- OpenID Connect (OIDC)OpenID Connect (OIDC), OAuth 2.0'ın üzerine kurulmuş bir kimlik doğrulama katmanıdır. OAuth bir uygulamaya kullanıcı adına kaynaklara erişim yetkisi verirken OIDC, kullanıcının kim olduğunu ve nasıl doğrulandığını da güvenilir biçimde bildirir. Bunun için kimlik sağlayıcı, istemci uygulamaya özel, imzalı bir JWT olan ID token üretir. “Google ile giriş yap” gibi tek oturum açma senaryolarının çoğu OIDC ile çalışır; spesifikasyonu OpenID Foundation yayımlar.İleri · Yazılım · Güvenlik ve Altyapı
- ORM (Nesne-İlişkisel Eşleme)ORM (Object-Relational Mapping), uygulama kodundaki sınıf ve nesneleri ilişkisel veritabanındaki tablo ve satırlarla eşleyen yazılım katmanıdır. Geliştirici SQL yazmak yerine programlama dilinin kendi yapılarıyla veri okur ve yazar; ORM bu işlemleri SQL sorgularına çevirir. Hibernate, Entity Framework Core, Django ORM, SQLAlchemy ve Prisma yaygın örneklerdir. Geliştirme hızı kazandırır, ama ürettiği sorgular izlenmezse N+1 gibi performans sorunlarına yol açabilir.Profesyonel · Yazılım
- Ortam Değişkeni (Environment Variable)Ortam değişkeni (environment variable), işletim sisteminin çalışan bir sürece verdiği ad-değer çiftidir; uygulama ayarlarını kod içine yazılmış sabitler yerine bu değişkenlerden okur. Veritabanı adresi, API anahtarı, e-posta sunucusu ya da uygulamanın hangi ortamda çalıştığı gibi dağıtımdan dağıtıma değişen ayarlar bu yolla verilir. Böylece aynı kod geliştirme, staging ve canlı ortamda değiştirilmeden çalışır ve gizli bilgiler kaynak koda girmez.Profesyonel · Yazılım · Güvenlik ve Altyapı
- Oturum (Session)Oturum (session), durumsuz çalışan HTTP üzerinde bir kullanıcının art arda gelen isteklerini birbirine bağlayan mekanizmadır. Klasik yöntemde sunucu, giriş yapan kullanıcı için tahmin edilemez bir oturum kimliği üretir, kullanıcıya ait bilgileri kendi tarafında saklar ve kimliği tarayıcıya bir çerezle gönderir; tarayıcı bu çerezi sonraki her istekte geri yollar. Alternatif yaklaşımda durum, imzalı bir token içinde istemcide taşınır.Temel · Yazılım · Güvenlik ve Altyapı
Ö
- ÖlçeklenebilirlikÖlçeklenebilirlik, bir sistemin artan kullanıcı, veri veya istek yükünü, yanıt sürelerini kabul edilebilir sınırlarda tutarak ve maliyeti yükle orantılı artırarak karşılayabilme yeteneğidir. Dikey ölçekleme mevcut sunucuya daha fazla işlemci ve bellek ekler; yatay ölçekleme ise sisteme yeni sunucular katar. Yakından ilişkili yüksek erişilebilirlik (high availability) ise bir bileşen arızalandığında hizmetin kesintisiz sürmesini hedefler.Profesyonel · Yazılım · Performans ve Analitik
- Önbellek (Cache)Önbellek (cache), sık erişilen ya da üretilmesi maliyetli verilerin bir kopyasının daha hızlı ulaşılabilecek bir yerde geçici olarak saklanmasıdır. Aynı veri yeniden istendiğinde asıl kaynağa, örneğin veritabanına veya uzak sunucuya gidilmeden önbellekten sunulur. Web'de önbellek tarayıcıda, CDN'de, sunucuda ve uygulama katmanında bulunabilir. Doğru kullanıldığında yanıt sürelerini ve sunucu yükünü azaltır; yanlış kullanıldığında güncelliğini yitirmiş verinin gösterilmesine yol açar.Profesyonel · Web Tasarım · Yazılım · Performans ve Analitik
- Özel YazılımÖzel yazılım, belirli bir kurumun süreçleri, kullanıcıları ve entegrasyon ihtiyaçları için sıfırdan veya mevcut bileşenler üzerine tasarlanıp geliştirilen yazılımdır. Herkese aynı şekilde satılan hazır paketlerin ve abonelikli SaaS ürünlerinin aksine, yazılım şirketin iş akışına göre şekillenir. Kaynak kodu ve yol haritası genellikle kurumun kontrolündedir; karşılığında geliştirme, barındırma ve sürekli bakım sorumluluğu da kuruma ya da seçtiği ekibe aittir.Temel · Yazılım
P
- PaaS (Hizmet Olarak Platform)PaaS (Platform as a Service, Hizmet Olarak Platform), uygulama geliştiricilerin kodlarını sunucu, işletim sistemi ve ağ yönetimiyle uğraşmadan çalıştırabildiği bulut hizmet modelidir. Sağlayıcı çalışma ortamını, ölçeklemeyi, güncellemeleri ve çoğu zaman veritabanı gibi yardımcı servisleri yönetir; kullanıcı yalnızca uygulamayı ve ayarlarını kontrol eder. Altyapıyı sanal sunucu düzeyinde kiralayan IaaS ile hazır yazılımı kullanıma sunan SaaS arasında yer alır.Profesyonel · Yazılım
- PostgreSQLPostgreSQL, kökeni 1980'lerde Berkeley'deki POSTGRES projesine dayanan, açık kaynaklı bir ilişkisel veritabanı yönetim sistemidir. SQL standardına geniş uyumu, ACID işlemleri, MVCC tabanlı eşzamanlılık modeli, JSONB ve dizi gibi zengin veri tipleri ve uzantı (extension) mimarisiyle bilinir. Tek bir şirkete ait değildir; PostgreSQL Global Development Group tarafından geliştirilir ve BSD ile MIT lisanslarına benzeyen serbest PostgreSQL License ile dağıtılır.Profesyonel · Yazılım
- Pull RequestPull request (PR), bir branch'te yapılan değişikliklerin ana branch'e birleştirilmeden önce ekibe sunulduğu, incelendiği ve tartışıldığı istektir. PR ekranında değişikliklerin satır satır farkı (diff), otomatik testlerin sonuçları ve inceleme yorumları bir arada görünür; gerekli onaylar alındığında değişiklik birleştirilir. GitHub ve Bitbucket bu kavrama pull request, GitLab ise merge request adını verir.Temel · Yazılım
R
- RAG (Retrieval-Augmented Generation)RAG (Retrieval-Augmented Generation, getirme destekli üretim), bir dil modelinin cevap yazmadan önce bir arama dizini, belge deposu ya da web gibi dış kaynaklardan ilgili içerikleri getirdiği ve cevabını bu içeriklere dayandırdığı yöntemdir. Modelin güncel ve kaynağa bağlı cevap vermesini sağlar; kaynak gösteren yapay zekâ aramalarının temelinde genellikle bu yaklaşım bulunur.Profesyonel · AI Görünürlüğü · Yazılım
- ReactReact, kullanıcı arayüzlerini yeniden kullanılabilir bileşenler (component) hâlinde kurmak için geliştirilmiş, açık kaynaklı bir JavaScript kütüphanesidir. Arayüz, durum (state) ve dışarıdan gelen girdilere (props) göre ekranda ne görüneceğini tarif eden fonksiyonlarla yazılır; durum değiştiğinde React ekranın ilgili kısmını kendisi günceller. Meta'da geliştirilip 2013'te açık kaynak yapılan React, bugün Linux Foundation bünyesindeki React Foundation'a aittir.Profesyonel · Web Tasarım · Yazılım
- RedisRedis, veriyi RAM'de tutan ve değer olarak yalnızca metin değil liste, hash, küme, sıralı küme ve stream gibi veri yapıları saklayabilen bir bellek içi veri deposudur. Okuma ve yazmalar genellikle milisaniyenin altında tamamlandığı için en çok önbellek, oturum deposu, hız sınırlama sayacı ve iş kuyruğu olarak kullanılır. Veriyi diske yazmak için anlık görüntü (RDB) ve komut günlüğü (AOF) seçenekleri sunar.Profesyonel · Yazılım · Performans ve Analitik
- Repository (Kod Deposu)Repository (repo, kod deposu), bir projenin dosyalarını ve bu dosyaların tüm değişiklik geçmişini birlikte saklayan, bir sürüm kontrol sistemi tarafından yönetilen depodur. Git'te repository'nin özü proje klasöründeki gizli .git dizinidir; commit'ler, branch'ler ve etiketler burada tutulur. Aynı repository'nin bir kopyası geliştiricinin bilgisayarında (yerel), bir kopyası da GitHub veya GitLab gibi bir sunucuda (uzak) bulunabilir.Temel · Yazılım
- REST APIREST API, REST (Representational State Transfer) mimari tarzının ilkelerine göre tasarlanmış bir web API'sidir. Veriler URL'lerle adreslenen kaynaklar olarak ele alınır; bu kaynaklar GET, POST, PUT, PATCH ve DELETE gibi HTTP metotlarıyla okunur, oluşturulur, güncellenir veya silinir. Her istek kendi içinde eksiksizdir, sunucu istekler arasında istemci oturumu tutmaz ve sonuç HTTP durum kodlarıyla bildirilir. Veri çoğunlukla JSON formatında taşınır.Profesyonel · Yazılım
- Reverse Proxy (Ters Vekil Sunucu)Reverse proxy (ters vekil sunucu), istemcilerden gelen istekleri karşılayıp arkadaki bir veya birden fazla uygulama sunucusuna ileten ve onların yanıtını istemciye geri döndüren sunucudur. İstemci yalnızca proxy ile konuşur, arkadaki sunucuları görmez. TLS sonlandırma, yük dengeleme, önbellekleme, sıkıştırma ve güvenlik filtreleri genellikle bu katmanda yapılır; Nginx, HAProxy ve Caddy yaygın örneklerdir.Profesyonel · Yazılım · Güvenlik ve Altyapı
- Rollback (Geri Alma)Rollback (geri alma), yayına alınan bir sürüm hataya, performans düşüşüne veya beklenmedik davranışa yol açtığında sistemi bilinen son sağlam sürüme döndürme işlemidir. Uygulama kodunu önceki sürüme çevirmek çoğu zaman dakikalar sürer; veritabanı şeması ve yeni sürümün yazdığı veriler ise kendiliğinden geri dönmez. Bu yüzden rollback, yayından önce planlanması gereken bir kurtarma yoludur.Profesyonel · Yazılım
S
- SaaS (Hizmet Olarak Yazılım)SaaS (Software as a Service, Hizmet Olarak Yazılım), yazılımın sağlayıcının altyapısında çalıştırıldığı ve kullanıcıların ona internet üzerinden, genellikle abonelik karşılığında eriştiği dağıtım modelidir. Kurulum, sunucular, güncellemeler, yedekleme ve güvenlik sağlayıcının sorumluluğundadır; tek bir uygulama kurulumu çok sayıda müşteriye birlikte hizmet verir. CRM'ler, muhasebe programları, e-posta ve proje yönetimi araçları yaygın SaaS örnekleridir.Temel · Yazılım
- SDK (Yazılım Geliştirme Kiti)SDK (Software Development Kit, yazılım geliştirme kiti), belirli bir platform, servis veya cihaz için uygulama geliştirmeyi kolaylaştıran araçlar paketidir. İçinde genellikle istemci kütüphaneleri, API sarmalayıcıları, dokümantasyon ve örnek kodlar; bazen de derleyici, emülatör veya komut satırı araçları bulunur. Örneğin bir ödeme servisinin SDK'sı, ham HTTP isteklerini kimlik doğrulama ve hata yönetimi hazır fonksiyonlara dönüştürür.Temel · Yazılım
- Server Components (React)React Server Components (RSC), yalnızca sunucuda veya derleme sırasında çalışan ve kodu tarayıcıya gönderilmeyen React bileşenleridir. Veritabanına ya da API'ye doğrudan erişebilir, async olarak veri bekleyebilir ve çıktılarını özel bir veri formatıyla istemciye aktarır. Durum, olay işleyicisi veya tarayıcı API'si gereken parçalar 'use client' yönergesiyle işaretlenen istemci bileşenleri (client components) olarak yazılır; iki tür aynı bileşen ağacında birlikte çalışır.İleri · Web Tasarım · Yazılım
- Server-Sent Events (SSE)Server-Sent Events (SSE), sunucunun açık tutulan tek bir HTTP yanıtı üzerinden tarayıcıya sürekli olay göndermesini sağlayan web standardıdır. Yanıt text/event-stream içerik türüyle gönderilir, tarayıcı tarafında EventSource arayüzüyle dinlenir. İletişim yalnızca sunucudan istemciye doğrudur; bağlantı koptuğunda tarayıcı otomatik olarak yeniden bağlanır ve son alınan olayın kimliğini bildirebilir. Bildirimler, ilerleme durumu ve canlı akışlar için WebSocket'ten daha basit bir seçenektir.İleri · Yazılım
- Serverless (Sunucusuz Mimari)Serverless (sunucusuz mimari), uygulama kodunun sunucu kurma, yamalama ve kapasite planlama işleri tamamen bulut sağlayıcısına bırakılarak çalıştırıldığı bulut modelidir. Kod genellikle bir HTTP isteği, kuyruğa düşen mesaj veya zamanlayıcı gibi olaylarla tetiklenen kısa ömürlü fonksiyonlar hâlinde yazılır. Sağlayıcı talebe göre otomatik ölçekler; ücret sabit sunucu kirası yerine istek sayısı ve çalışma süresine göre alınır.Profesyonel · Yazılım
- Sorgu Parametresi (Query Parameter)Sorgu parametresi (query parameter), bir URL'de soru işaretinden (?) sonra gelen ve anahtar=değer çiftlerinden oluşan bilgidir; çiftler genellikle & ile ayrılır, örneğin ?renk=siyah&sayfa=2. Sunucuya veya sayfadaki koda filtreleme, sıralama, arama ve takip bilgisi taşır. Kaynağı adresin yol kısmında tanımlayan path parameter'dan farklıdır. Arama motorları her farklı parametre kombinasyonunu ayrı bir URL olarak gördüğü için SEO'da kopya içeriğe yol açabilir.Temel · SEO · Yazılım
- SPA (Tek Sayfa Uygulaması)SPA (Single-Page Application, tek sayfa uygulaması), tarayıcıya tek bir HTML belgesi yükleyen ve sonraki tüm sayfa geçişlerini yeni belge istemeden, JavaScript ile mevcut sayfanın içeriğini değiştirerek yapan web uygulaması modelidir. Veri genellikle API'lerden çekilir, adres çubuğu History API ile güncellenir. Karşıtı, her gezinmede sunucudan yeni bir HTML belgesi alan çok sayfalı uygulamadır (MPA, Multi-Page Application).Profesyonel · SEO · Web Tasarım · Yazılım
- SQLSQL (Structured Query Language), ilişkisel veritabanlarında veriyi tanımlamak, sorgulamak ve değiştirmek için kullanılan standart ve bildirimsel bir dildir. SQL ile yazılan bir veritabanı sorgusu hangi verinin istendiğini tarif eder; o veriye hangi yoldan ulaşılacağına veritabanı karar verir. PostgreSQL, MySQL, SQL Server ve SQLite aynı ISO standardına dayanır, ancak her birinin kendine özgü sözdizimi farkları vardır.Temel · Yazılım
- SSG (Statik Site Üretimi)SSG (Static Site Generation, statik site üretimi), web sayfalarının HTML dosyalarının kullanıcı istek yapmadan önce, derleme (build) sırasında bir kez üretilmesidir. Ortaya çıkan HTML, CSS ve JavaScript dosyaları herhangi bir web sunucusundan veya CDN'den olduğu gibi sunulur; istek anında veritabanı sorgusu ya da render yapılmaz. Bu üretimi yapan araçlara statik site üreteci (static site generator) denir.Profesyonel · Web Tasarım · Yazılım
- SSR (Sunucu Taraflı Render)SSR (Server-Side Rendering, sunucu taraflı render), bir web sayfasının HTML'inin her istekte sunucuda üretilip tarayıcıya içeriğiyle birlikte hazır gönderilmesidir. Tarayıcı, JavaScript çalışmadan önce metni ve bağlantıları gösterebilir; arama motorları ve diğer tarayıcılar da içeriği doğrudan HTML yanıtında bulur. Modern framework'lerde SSR genellikle sayfayı etkileşimli hâle getiren hydration adımıyla birlikte kullanılır.Profesyonel · SEO · Web Tasarım · Yazılım
- Staging OrtamıStaging ortamı, yazılımın canlıya (production) çıkmadan önce son kez denendiği ve altyapı, yapılandırma ve veri yapısı bakımından canlı ortamın olabildiğince birebir kopyası olan ortamdır. Geliştirici bilgisayarında görünmeyen sürüm farkları, eksik ortam değişkenleri veya hatalı veritabanı migrasyonları burada yakalanır. Staging'in değeri canlıya ne kadar benzediğine bağlıdır; içindeki gerçek kişisel veriler ise ayrıca korunmalıdır.Profesyonel · Yazılım
T
- Teknik Borç (Technical Debt)Teknik borç (technical debt), yazılımda bugün daha hızlı ilerlemek için seçilen kestirme veya yetersiz çözümlerin, sonraki her değişikliği yavaşlatan ve pahalılaştıran birikmiş maliyetidir. Kavram Ward Cunningham'ın finans benzetmesine dayanır: borcun anaparası sorunu düzeltmek için gereken iş, faizi ise düzeltilmediği sürece her yeni özellikte harcanan fazladan emektir. Bilinçli alınan borç bir araç olabilir; fark edilmeyen borç projeyi zamanla kilitler.Profesyonel · Yazılım
- TypeScriptTypeScript, Microsoft'un geliştirdiği ve JavaScript'e statik tip sistemi ekleyen açık kaynak programlama dilidir. Sözdizimi JavaScript'in bir üst kümesidir; tip açıklamaları derleme ya da tip temizleme aşamasında kaldırılır ve tarayıcıda veya sunucuda yine düz JavaScript çalışır. Amacı, hataların bir kısmını kod çalışmadan önce yakalamak ve büyük kod tabanlarında otomatik tamamlama ile güvenli yeniden düzenleme imkânı sağlamaktır.Profesyonel · Web Tasarım · Yazılım
U
- Uçtan Uca Test (E2E Test)Uçtan uca test (end-to-end test, E2E), bir uygulamayı gerçek kullanıcının kullandığı gibi, arayüzden veritabanına kadar tüm katmanları birlikte çalıştırarak sınayan otomatik testtir. Bir test aracı tarayıcıyı açar, sayfalara gider, butonlara tıklar, form doldurur ve sonuçta ekranda görünen şeyi doğrular. Bileşenlerin birbirine doğru bağlandığını en gerçekçi biçimde gösterir, ancak en yavaş ve bakımı en zor test türüdür.Profesyonel · Yazılım
- UI Bileşeni (Component)UI bileşeni, buton, form alanı, kart veya menü gibi bir arayüz parçasının görünümünü, davranışını ve erişilebilirlik kurallarını tek bir yeniden kullanılabilir birimde toplayan yapı taşıdır. Bileşen dışarıya parametrelerden (props) oluşan bir arayüz sunar, içindeki ayrıntıları gizler ve farklı ekranlarda aynı şekilde çalışır. Hem tasarım dosyalarında hem de React gibi framework'lerle yazılan kodda karşılığı vardır.Temel · Web Tasarım · Yazılım
V
- Vektör Arama (Vector Search)Vektör arama (vector search), sayısal vektörler olarak saklanan kayıtlar arasından bir sorgu vektörüne belirli bir uzaklık ölçüsüne göre en yakın olanları bulan arama yöntemidir. Kayıtlar genellikle metin, görsel veya ürünlerin embedding'leridir. Büyük koleksiyonlarda her vektörü tek tek karşılaştırmak yavaş olduğundan HNSW veya IVF gibi yaklaşık en yakın komşu (ANN) dizinleri kullanılır; bu dizinler biraz isabetten feragat ederek büyük hız kazandırır.Profesyonel · AI Görünürlüğü · Yazılım
- Vektör VeritabanıVektör veritabanı, embedding gibi yüksek boyutlu vektörleri kaynak metin ve meta verileriyle birlikte saklayan ve bunlar üzerinde hızlı benzerlik sorguları çalıştırmak üzere tasarlanmış veri yönetim sistemidir. Yaklaşık en yakın komşu dizinlerinin yanında kalıcılık, güncelleme, filtreleme, erişim kontrolü ve ölçekleme sunar. Ayrı bir ürün olabileceği gibi PostgreSQL için pgvector gibi mevcut bir veritabanının eklentisi de olabilir.Profesyonel · AI Görünürlüğü · Yazılım
- VeritabanıVeritabanı, verilerin düzenli, kalıcı ve sorgulanabilir biçimde saklandığı yapılandırılmış veri topluluğudur. Veriye; kaydetme, sorgulama, eşzamanlı erişim ve yetki yönetimini üstlenen veritabanı yönetim sistemi (VTYS) aracılığıyla erişilir. Veritabanları temel olarak tablolarla çalışan ilişkisel (SQL) sistemler ile doküman, anahtar-değer veya graf gibi farklı modeller kullanan NoSQL sistemler olarak ikiye ayrılır. PostgreSQL ve MySQL yaygın ilişkisel örneklerdir.Temel · Yazılım
- Veritabanı İndeksiVeritabanı indeksi, bir tablodaki bir veya birkaç sütunun değerlerini sıralı ve hızlı aranabilir bir yapıda, genellikle B-tree içinde, satırlara işaret edecek biçimde tutan ek veri yapısıdır. Sorgu bütün tabloyu taramak yerine indeks üzerinden ilgili satırlara doğrudan ulaşır. Okumaları ciddi biçimde hızlandırır; karşılığında disk alanı kaplar ve her ekleme, güncelleme ve silmede güncellenmesi gerektiği için yazmaları yavaşlatır.Profesyonel · Yazılım · Performans ve Analitik
- Veritabanı İşlemi (Transaction)Veritabanı işlemi (transaction), birden fazla okuma ve yazma adımını tek bir bölünmez birim olarak çalıştıran mekanizmadır. İşlem COMMIT ile onaylandığında tüm değişiklikler kalıcı olur; ROLLBACK edildiğinde veya bir hata oluştuğunda hiçbiri uygulanmaz. İlişkisel veritabanları işlemlerin güvencelerini ACID ilkeleriyle tanımlar; eşzamanlı işlemlerin birbirini ne ölçüde göreceği ise seçilen yalıtım seviyesine bağlıdır.Profesyonel · Yazılım
- Veritabanı MigrasyonuVeritabanı migrasyonu, veritabanı şemasındaki bir değişikliği (tablo ekleme, sütun değiştirme, indeks oluşturma gibi) sürümlenmiş ve sırayla çalıştırılan bir betik olarak tanımlama yöntemidir. Migrasyon dosyaları kodla birlikte depoda tutulur; veritabanı hangilerinin uygulandığını kendi kayıt tablosunda izler. Böylece geliştirme, test ve canlı ortamlar aynı şema sürümüne tekrarlanabilir biçimde getirilir.Profesyonel · Yazılım
- Veritabanı ŞemasıVeritabanı şeması, bir veritabanındaki verinin yapısını tanımlayan plandır: hangi tabloların bulunduğu, her tablonun hangi sütunlara ve veri tiplerine sahip olduğu, tabloların birincil ve yabancı anahtarlarla nasıl ilişkilendiği ve hangi kısıtların ve indekslerin geçerli olduğu. İlişkisel veritabanlarında şema SQL'in DDL komutlarıyla tanımlanır ve her yazmada veritabanı tarafından zorunlu kılınır.Profesyonel · Yazılım
- VPS (Sanal Özel Sunucu)VPS (Virtual Private Server, sanal özel sunucu), fiziksel bir sunucunun sanallaştırma yazılımıyla bölünmesiyle oluşturulan ve kiracısına kendi işletim sistemi, root yetkisi ve ayrılmış işlemci, bellek ve disk kaynakları sunan sanal makinedir. Paylaşımlı hostinge göre çok daha fazla kontrol sağlar; buna karşılık işletim sistemi güncellemeleri, güvenlik ve yedekleme gibi sorumluluklar da kiracıya geçer.Temel · Yazılım · Güvenlik ve Altyapı
W
- WebhookWebhook, bir sistemde belirli bir olay gerçekleştiğinde o sistemin önceden kaydedilmiş bir URL'ye otomatik olarak HTTP isteği göndermesidir. Ödeme onaylandığında, sipariş oluşturulduğunda veya bir form doldurulduğunda karşı taraf haberi beklemeden alır. Alıcının düzenli aralıklarla “yeni bir şey var mı?” diye sorduğu polling yönteminin tersine, webhook'ta bilgi olay anında gönderilir; bu yüzden sistemler arası entegrasyonlarda ve otomasyonlarda tetikleyici olarak kullanılır.Profesyonel · Yazılım
- WebSocketWebSocket, istemci ile sunucu arasında tek bir TCP bağlantısı üzerinden sürekli açık kalan, çift yönlü iletişim sağlayan bir protokoldür. Bağlantı bir HTTP isteğiyle başlar, sunucu 101 Switching Protocols yanıtı verdikten sonra iki taraf da istediği an mesaj gönderebilir. 2011'de RFC 6455 ile standartlaşan protokol; sohbet, canlı bildirim, ortak düzenleme ve çok oyunculu oyunlar gibi düşük gecikmeli gerçek zamanlı uygulamalarda kullanılır.Profesyonel · Yazılım
Y
- Yabancı Anahtar (Foreign Key)Yabancı anahtar (foreign key), bir tablodaki sütunun değerinin başka bir tablodaki birincil anahtar veya benzersiz bir sütunda gerçekten var olmasını zorunlu kılan kısıttır. Böylece var olmayan bir müşteriye ait sipariş gibi “yetim” kayıtların oluşması engellenir; buna referans bütünlüğü denir. ON DELETE ve ON UPDATE kurallarıyla, başvurulan satır silindiğinde veya değiştiğinde bağlı satırlara ne olacağı da tanımlanır.Profesyonel · Yazılım
- Yapay Zekâ Ajanı (AI Agent)Yapay zekâ ajanı (AI agent), bir hedefe ulaşmak için bir dil modelini karar verici olarak kullanan; adımları planlayan, arama, API, kod çalıştırma veya dosya işlemleri gibi araçları çağıran, sonuçları değerlendirip sonraki adımı seçen yazılım sistemidir. Tek seferlik soru-cevaptan farkı, görevi birden çok adımda ve dış sistemlerle etkileşerek yürütmesidir. Güvenilir çalışması için yetki sınırları, insan onayı ve kayıt tutma gerekir.Profesyonel · AI Görünürlüğü · Yazılım
- Yazılım GeliştirmeYazılım geliştirme, bir ihtiyacı çalışan ve bakımı yapılabilen bir yazılıma dönüştürme sürecidir. Yalnızca kod yazmayı değil; gereksinim analizini, tasarımı, test etmeyi, canlıya almayı ve yayından sonraki bakım ile iyileştirmeyi de kapsar. Bu aşamalar şelale gibi sıralı ya da Agile gibi kısa ve tekrarlayan döngülerle yürütülebilir. Süreçte analist, tasarımcı, geliştirici, test ve operasyon gibi farklı roller birlikte çalışır.Temel · Yazılım
- Yedekleme (Backup)Yedekleme (backup), veritabanlarının, dosyaların ve yapılandırmaların bir kopyasının asıl sistemden bağımsız bir yerde saklanmasıdır; amaç silinme, donanım arızası, fidye yazılımı veya hatalı bir güncellemeden sonra veriyi geri yükleyebilmektir. Bir yedekleme planının değeri; göze alınan en fazla veri kaybıyla (RPO), hizmetin ne kadar sürede geri döneceğiyle (RTO) ve geri yüklemenin düzenli olarak denenip denenmediğiyle ölçülür.Temel · Yazılım · Güvenlik ve Altyapı
- Yetkilendirme (Authorization)Yetkilendirme (authorization), kimliği doğrulanmış bir kullanıcının, uygulamanın veya servisin belirli bir kaynak üzerinde hangi işlemleri yapabileceğine karar verme sürecidir. Rol, izin, kaynak sahipliği ya da bağlamsal kurallara bakarak erişime izin verir veya reddeder. Kimlik doğrulama "kimsin?" sorusunu yanıtlarken, yetkilendirme "bunu yapmaya iznin var mı?" sorusunu yanıtlar.Temel · Yazılım · Güvenlik ve Altyapı
- Yük Dengeleyici (Load Balancer)Yük dengeleyici (load balancer), gelen trafiği aynı hizmeti veren birden fazla sunucuya dağıtan ve sağlıksız sunucuları otomatik olarak devreden çıkaran ağ bileşenidir. İstemci tek bir adrese bağlanır; isteği hangi sunucunun karşılayacağına yük dengeleyici karar verir. Katman 4'te TCP/UDP bağlantılarını, katman 7'de ise HTTP isteklerini içeriklerine göre yönlendirebilir. Böylece kapasite artar ve tek bir sunucunun arızası kesintiye dönüşmez.Profesyonel · Yazılım · Performans ve Analitik · Güvenlik ve Altyapı
#
- 200 OK200 OK, sunucunun isteği başarıyla işlediğini bildiren HTTP durum kodudur. Yanıt gövdesinin anlamı istek metoduna bağlıdır: GET isteğinde istenen kaynağın kendisi, POST isteğinde ise yapılan işlemin sonucu döner. Arama motorları için 200, içeriğin bir sonraki işleme adımına geçebileceği anlamına gelir; ancak sayfanın dizine ekleneceğini garanti etmez.Temel · SEO · Yazılım
- 304 Not Modified304 Not Modified, koşullu bir GET ya da HEAD isteğine verilen ve istemcinin elindeki kopyanın hâlâ geçerli olduğunu bildiren HTTP durum kodudur. İstemci önceki yanıttaki ETag değerini If-None-Match, tarihi If-Modified-Since başlığıyla geri gönderir; içerik değişmemişse sunucu gövdesiz bir 304 döndürür ve istemci önbellekteki kopyayı kullanır.Profesyonel · SEO · Yazılım · Performans ve Analitik
- 401 Unauthorized401 Unauthorized, isteğin hedef kaynak için geçerli kimlik bilgileri içermediği için uygulanmadığını bildiren HTTP durum kodudur. Adı “yetkisiz” dese de asıl anlamı “kimliği doğrulanmamış”tır. Sunucu, istemcinin nasıl kimlik doğrulaması yapacağını anlatan WWW-Authenticate başlığını göndermek zorundadır; istemci yeni ya da geçerli bilgilerle isteği tekrarlayabilir.Profesyonel · Yazılım · Güvenlik ve Altyapı
- 403 Forbidden403 Forbidden, sunucunun isteği anladığını ama yerine getirmeyi reddettiğini bildiren HTTP durum kodudur. İstekte kimlik bilgisi varsa sunucu bunları erişim için yetersiz bulmuştur ve aynı bilgilerle tekrar denemek sonucu değiştirmez. Ret, kimlikten bağımsız nedenlere de dayanabilir: dosya izinleri, IP kısıtlaması, güvenlik duvarı kuralları ya da bot koruması gibi.Profesyonel · SEO · Yazılım · Güvenlik ve Altyapı
- 404 Not Found404 Not Found, sunucunun istenen adres için geçerli bir içerik bulamadığını ya da var olduğunu açıklamak istemediğini bildiren HTTP durum kodudur. Durumun geçici mi kalıcı mı olduğunu belirtmez. Google 404 döndüren URL'leri dizine eklemez, daha önce eklenmiş olanları dizinden çıkarır; 404 yanıtları sitenin tarama hızını etkilemez.Temel · SEO · Yazılım
- 429 Too Many Requests429 Too Many Requests, istemcinin belirli bir süre içinde çok fazla istek gönderdiğini, yani bir hız sınırına takıldığını bildiren HTTP durum kodudur. RFC 6585 ile tanımlanmıştır ve yanıt, ne kadar beklenmesi gerektiğini belirten Retry-After başlığını içerebilir. Google'ın tarayıcıları 429'u sunucunun aşırı yüklendiğine dair bir işaret ve sunucu hatası olarak değerlendirip taramayı yavaşlatır.Profesyonel · SEO · Yazılım · Güvenlik ve Altyapı
- 500 Internal Server Error500 Internal Server Error, sunucunun isteği yerine getirmesini engelleyen beklenmedik bir durumla karşılaştığını bildiren genel HTTP hata kodudur. Daha belirli bir 5xx kodu uymadığında kullanılır ve sorunun istemcide değil sunucu tarafında olduğunu söyler. Google 500 aldığında siteyi daha yavaş tarar; hata sürerse dizindeki URL'ler sonunda dizinden düşer.Temel · SEO · Yazılım
- 502 Bad Gateway502 Bad Gateway, ağ geçidi ya da proxy olarak çalışan bir sunucunun, isteği karşılamak için başvurduğu arkadaki (upstream) sunucudan geçersiz bir yanıt aldığını bildiren HTTP durum kodudur. Hatayı genellikle Nginx, CDN veya yük dengeleyici gibi bir ara katman üretir; asıl sorun ise çoğu zaman kapanmış, yeniden başlatılan ya da yanlış adreste dinleyen uygulama sunucusundadır.Profesyonel · Yazılım · Güvenlik ve Altyapı
- 503 Service Unavailable503 Service Unavailable, sunucunun geçici bir aşırı yük ya da planlı bakım nedeniyle isteği şu anda karşılayamadığını ve durumun bir süre sonra düzelmesinin beklendiğini bildiren HTTP durum kodudur. Yanıta, istemcinin ne kadar sonra tekrar denemesi gerektiğini belirten Retry-After başlığı eklenebilir. Kısa bakım çalışmalarında arama motorlarına doğru mesajı veren koddur.Profesyonel · SEO · Yazılım
- 504 Gateway Timeout504 Gateway Timeout, ağ geçidi ya da proxy olarak çalışan bir sunucunun, isteği tamamlamak için ihtiyaç duyduğu arkadaki (upstream) sunucudan zamanında yanıt alamadığını bildiren HTTP durum kodudur. Bağlantı kurulmuş olabilir; sorun, yanıtın proxy'nin bekleme süresi dolmadan gelmemesidir. Yavaş veritabanı sorguları, uzun süren işlemler ve dış servis beklemeleri en yaygın nedenlerdir.Profesyonel · Yazılım · Güvenlik ve Altyapı
Diğer kategoriler
- SEO Sözlüğü167 terimCanonical URL · Core Web Vitals · Dizine Ekleme · Entity
- GEO Sözlüğü63 terimAI Görünürlüğü · Entity · GEO · Yapılandırılmış Veri
- AI Görünürlüğü Sözlüğü45 terimAI Görünürlüğü · Entity · GEO · LLM
- Web Tasarım Sözlüğü97 terimCore Web Vitals · Responsive Tasarım · Web Erişilebilirliği · Above the Fold
- Performans ve Analitik Sözlüğü71 terimCore Web Vitals · Açılış Sayfası · CDN · CTA
- Güvenlik ve Altyapı Sözlüğü82 terimAlan Adı · API Anahtarı · CDN · Çerez
- CMS ve E-ticaret Sözlüğü27 terimAlışveriş Sepeti · CMS · CRM · Hosting