Anlamsal Üçlü (Semantic Triple) Nedir?
Kısa tanım
Anlamsal üçlü (semantic triple), bir bilgiyi özne, yüklem ve nesneden oluşan tek bir ifade olarak kaydeden veri birimidir; "Albert Einstein – doğum yeri – Ulm" gibi. W3C'nin RDF veri modelinin temel yapı taşıdır. Üçlüler birleştikçe varlıkları düğüm, ilişkileri kenar olarak gösteren bir bilgi grafiği ortaya çıkar. Schema.org ile yazılan JSON-LD işaretlemeleri de üçlülere dönüştürülebilir.
Diğer adları: semantic triple, RDF üçlüsü, RDF triple, özne-yüklem-nesne, varlık ilişkisi, entity relationship
Bilginin en küçük birimi
"Einstein Ulm'da doğdu" cümlesi üç parçaya ayrılabilir: kimden söz edildiği (özne: Einstein), onun hakkında ne söylendiği (yüklem: doğum yeri) ve söylenen değer (nesne: Ulm). Anlamsal üçlü, bir bilgiyi tam olarak bu biçimde, başka hiçbir şeye ihtiyaç duymadan kaydeder. Bir veritabanı tablosundan farklı olarak üçlüler sabit bir şema gerektirmez; yeni bir bilgi, yeni bir üçlü eklenerek kaydedilir.
W3C'nin RDF 1.1 belgesine göre bir RDF üçlüsünde özne bir IRI veya boş düğüm (blank node), yüklem bir IRI, nesne ise bir IRI, bir literal (metin, sayı, tarih) veya boş düğüm olabilir. Yüklemin her zaman bir IRI olması önemlidir: "doğum yeri" ilişkisi bir kelime olarak değil, anlamı tanımlanmış bir adres olarak ifade edilir.
| Özne | Yüklem | Nesne | Nesne türü |
|---|---|---|---|
| Albert Einstein | doğum yeri | Ulm | Başka bir varlık (IRI) |
| Albert Einstein | doğum tarihi | 1879-03-14 | Tarih değeri (literal) |
| Ulm | bulunduğu ülke | Almanya | Başka bir varlık (IRI) |
Varlık ilişkileri ve bilgi grafiği
Nesnesi başka bir varlık olan üçlüler, iki varlık arasındaki ilişkiyi anlatır. Yukarıdaki tabloda "Ulm" hem ilk satırın nesnesi hem de üçüncü satırın öznesidir; üçlüler bu ortak düğümler üzerinden birbirine bağlanır. Yeterince üçlü bir araya geldiğinde, varlıkların düğüm, ilişkilerin kenar olduğu bir ağ oluşur. RDF bu yapıyı "üçlülerden oluşan bir küme" olarak tanımlar; arama motorlarının ve yapay zekâ sistemlerinin kullandığı bilgi grafiği kavramı da aynı fikre dayanır.
Wikidata bu modelin en bilinen açık örneğidir. Einstein'ın kaydı Q937, "doğum yeri" özelliği P19'dur; Wikidata'daki her ifade, bu kimliklerle kurulmuş bir özne–özellik–değer yapısıdır. Kimliklerin ada değil numaraya dayanması, aynı ilişkinin her dilde aynı biçimde okunmasını sağlar.
JSON-LD işaretlemesinden üçlülere
Sitelere eklenen JSON-LD bir RDF söz dizimidir; yani yapılandırılmış veri yazdığınızda aslında üçlüler üretirsiniz. Şu işaretlemeyi ele alalım:
{
"@context": "https://schema.org",
"@type": "Organization",
"@id": "https://www.ornek.com/#kurulus",
"name": "Örnek Yazılım",
"founder": { "@id": "https://www.ornek.com/#ayse-demir" }
}Schema.org'un JSON-LD bağlamı, kısa özellik adlarını http://schema.org/ sözlüğüne bağlar. Bu yüzden yukarıdaki blok Turtle söz diziminde üç üçlüye karşılık gelir:
@prefix schema: <http://schema.org/> .
<https://www.ornek.com/#kurulus> a schema:Organization .
<https://www.ornek.com/#kurulus> schema:name "Örnek Yazılım" .
<https://www.ornek.com/#kurulus> schema:founder <https://www.ornek.com/#ayse-demir> .Buradaki @id değerleri, düğümlere sabit adlar verir. Kurucu kişinin bilgileri başka bir sayfada aynı @id ile tanımlanırsa, iki sayfanın üçlüleri aynı düğümde buluşur. @id kullanılmazsa her blok yalnızca o sayfaya ait boş düğümler üretir ve ilişkiler sayfalar arasında kopuk kalır.
Neden bilmeye değer?
Üçlü düşüncesi, içerik yazarken de işe yarar. "Firmamız sektörde öncüdür" gibi bir cümle hiçbir üçlüye dönüşmez; "Örnek Yazılım 2015'te İzmir'de kuruldu" ise iki net üçlü taşır: kuruluş yılı ve kuruluş yeri. Makinelerin bir metinden çıkarabileceği bilgiler, açık özne, açık ilişki ve açık değer içeren cümlelerdir. Schema.org sözlüğü bu ilişkileri standart adlarla yazmayı sağlar; ancak işaretlemedeki her üçlünün sayfadaki görünür içerikte de karşılığı olmalıdır.